Trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là khái niệm viễn tưởng mà ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều ngành nghề và đời sống xã hội, Việt Nam đang đứng trước cơ hội chiến lược mang tầm quốc gia: Xây dựng nguồn nhân lực AI mạnh để trở thành cú huých đưa đất nước tiến vào kỷ nguyên số. Với tầm nhìn dài hạn, Nghị quyết số 57-NQ/TW được Bộ Chính trị ban hành ngày 22/12/2024 đã khẳng định: Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó có AI, chính là đột phá phát triển, nhằm đưa Việt Nam vào nhóm dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển AI vào năm 2030.

Thực tế cho thấy, nhu cầu nhân lực AI tại Việt Nam đang tăng nhanh và giữ vai trò then chốt trong tiến trình chuyển đổi số, nhưng cùng với đó là câu hỏi: Liệu chúng ta đã đủ tốt để sẵn sàng đáp ứng? Dù đào tạo ngành AI được mở rộng và lượng người theo học gia tăng, nhưng số kỹ sư có kinh nghiệm và chuyên môn sâu vẫn hạn chế. Cùng với đó, tình trạng “chảy máu” chất xám sang doanh nghiệp nước ngoài càng làm khoảng trống nhân lực chất lượng cao trở nên rõ rệt.

Để biến những tiềm năng, cơ hội thành hiện thực đòi hỏi cần có định hướng rõ ràng, chính sách đồng bộ, đào tạo chất lượng và một hệ sinh thái hỗ trợ đủ mạnh. Đó cũng là chủ đề Tiêu điểm tháng 1/2026 của Nhân Dân hằng tháng: “Phát triển nhân lực AI: Chiến lược cho tương lai” với kỳ vọng góp phần định hình một tầm nhìn rõ ràng về nguồn nhân lực trí tuệ nhân tạo của Việt Nam.

Cuộc đua không cân sức

Đằng sau những tuyên bố về việc làm chủ trí tuệ nhân tạo, không ít doanh nghiệp và đơn vị nghiên cứu Việt Nam vẫn đang chật vật cân bằng giữa tham vọng và hiện thực, bởi nguồn nhân lực AI còn hạn chế dẫn đến tình trạng “công nghệ đi trước, con người theo sau”. Và cuộc đua này càng thêm phần khốc liệt trong bối cảnh “chảy máu” chất xám trước những cơ hội hấp dẫn từ thị trường quốc tế.

Khoảng cách giữa cung và cầu

Khảo sát của Amazon Web Services công bố tháng 9/2025 cho thấy 18% doanh nghiệp Việt Nam đã ứng dụng AI, tăng 39% so với năm trước. Đáng chú ý, hơn một nửa là startup, thể hiện xu hướng AI lan rộng từ các tập đoàn lớn đến cả doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo PitchBook Data Inc, Việt Nam có gần 800 startup AI/ML vào đầu năm 2025, xếp thứ hai Đông Nam Á, chứng minh hệ sinh thái khởi nghiệp AI đang phát triển mạnh. Từ đó, các kỹ sư công nghệ được săn đón và Việt Nam được dự báo cần phải bổ sung hàng trăm nghìn lao động công nghệ để bắt kịp nhu cầu, đặc biệt với các vị trí chuyên sâu về AI.

Cùng với đó, làn sóng AI đang thay đổi hoàn toàn bộ mặt thị trường việc làm công nghệ. Theo thống kê từ CareerViet, nhu cầu tìm kiếm kỹ sư AI trong năm 2025 đã tăng gấp đôi so với cùng kỳ 2024 và gần 2,5 lần so với 2023. Đáng chú ý, nhu cầu tuyển dụng vị trí cấp quản lý ghi nhận mức tăng 5-6 lần, cho thấy doanh nghiệp không chỉ cần “bàn tay” mà còn cần “bộ não” để dẫn dắt các dự án quy mô lớn.

Bức tranh nhân lực AI tại Việt Nam đang dần xuất hiện những gam màu tích cực. Tuy nhiên, phía sau những tín hiệu khởi sắc ấy vẫn là bài toán thiếu hụt kéo dài cả về lượng và chất, trở thành điểm nghẽn lớn cho quá trình phát triển AI một cách bền vững. Để thu hút nhân tài, nhiều doanh nghiệp đã không ngại chi mạnh tay, trả lương cao hơn nhiều so với các lĩnh vực khác, thế nhưng, thị trường vẫn luôn trong tình trạng “khát” nhân lực AI.

Trong Báo cáo thường niên về Trí tuệ Nhân tạo 2025 do Viện Công nghệ Thông tin (Đại học Quốc gia Hà Nội) thực hiện từ tháng 7 đến tháng 10/2025, cả ba nhóm chủ thể then chốt của hệ sinh thái AI gồm doanh nghiệp cung cấp giải pháp, cơ sở đào tạo và đơn vị ứng dụng đều nhận định “con người” chính là thách thức lớn nhất đối với AI tại Việt Nam hiện nay. Kết quả khảo sát trên 100 đơn vị cho thấy: 45% doanh nghiệp cung cấp AI đánh giá thiếu hụt nhân lực chất lượng cao là rào cản nghiêm trọng nhất, vượt xa các khó khăn khác. Trong khi đó, chỉ 23% cho rằng hạ tầng tính toán và dữ liệu là vấn đề chính. Sự chênh lệch này phản ánh một thực tế, công nghệ có thể mua hoặc xây dựng trong ngắn hạn, nhưng con người thì không thể đào tạo cấp tốc.

Việc tích hợp AI vào giáo dục đang được nỗ lực triển khai, với hơn 50 trường đại học mở chương trình liên quan, trong đó 18 trường đào tạo chuyên sâu về AI và Khoa học dữ liệu. Tuy nhiên, chất lượng đào tạo và nguồn nhân lực AI trình độ cao vẫn chưa theo kịp nhu cầu thực tiễn. “Đối với lĩnh vực AI - Data, theo thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ, chúng ta đang thiếu khoảng 170 nghìn nhân sự. Các nhà trường cũng đã có nhiều thay đổi trong chương trình giáo dục, cải cách về sách giáo khoa, phương pháp dạy và hợp tác quốc tế. Tuy nhiên, chỉ có 30% sinh viên tốt nghiệp có thể đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp ngay lập tức”, TS Vũ Việt Anh, Chủ tịch HĐQT Học viện Thành Công, Trưởng cộng đồng Martech Techfest Việt Nam nhận định.

Cũng theo TS Vũ Việt Anh, trong kỷ nguyên công nghệ, lợi thế không còn thuộc về kẻ lớn nhất mà thuộc về người nhanh nhất. Các doanh nghiệp nhỏ, thậm chí mới thành lập, hoàn toàn có thể cạnh tranh ngang hàng với những tập đoàn lớn, nếu biết tăng tốc đúng lúc. Vì vậy, đào tạo nhân lực AI chính là một cuộc đua tốc độ. Trong khi công nghệ phát triển cực nhanh, giáo dục lại cần nhiều năm để đào tạo nhân lực đủ năng lực. Nếu chờ đến khi chuẩn bị đầy đủ, chúng ta sẽ đi chậm hơn thế giới.

Nhân lực chất lượng cao đóng vai trò then chốt trong cuộc đua công nghệ. Ảnh | VIC

Cạnh tranh không chỉ ở trong nước  

Cùng với đó, cuộc chiến giành nhân tài AI đang diễn ra trên nhiều mặt trận. Không chỉ cạnh tranh nội bộ giữa các doanh nghiệp Việt Nam, các chuyên gia AI còn phải đối mặt với sức hút từ thị trường quốc tế. Các tập đoàn công nghệ lớn trong nước như FPT, Viettel, VNG, Vingroup đều đang tích cực mở rộng đội ngũ AI. Trung tâm AI của FPT hiện đang tuyển dụng rất nhiều chuyên gia AI với mức lương cạnh tranh quốc tế. VinAI Research có đội ngũ khoảng 150 tiến sĩ và kỹ sư, đứng trong top 20 viện nghiên cứu AI hàng đầu thế giới theo CSRankings. Viettel AI, với lợi thế về hạ tầng viễn thông và dữ liệu lớn, cũng không ngừng tuyển dụng và đào tạo nhân lực AI cho các dự án quốc gia.

Nhưng thách thức lớn hơn đến từ bên ngoài, theo Báo cáo Đánh giá mức độ sẵn sàng của Việt Nam trong việc thực hiện các khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức Trí tuệ nhân tạo (RAM) từ tháng 8/2024 đến 8/2025, Việt Nam có khoảng 300 tiến sĩ và sau tiến sĩ AI, 5.000 kỹ sư AI và tổng cộng 7.000 chuyên gia AI. Nhưng chỉ có khoảng một nửa con số này đang làm việc trong nước.

Ngày càng nhiều chuyên gia hàng đầu lựa chọn làm việc cho doanh nghiệp nước ngoài hoặc các tập đoàn đa quốc gia, nơi có mức đãi ngộ vượt trội. Xu hướng làm việc từ xa toàn cầu càng tạo điều kiện để các công ty quốc tế dễ dàng thu hút nhân tài Việt Nam, khiến hiện tượng “chảy máu” chất xám ngày càng rõ nét. Câu chuyện thành công của Nguyễn Thanh Huy, một nhà nghiên cứu trẻ chuyển từ học sư phạm Toán sang AI y tế và hiện làm việc tại Đại học Carnegie Mellon (Mỹ) là một dẫn chứng cho thấy Việt Nam đang bỏ lỡ nhiều nhân tài tiềm năng.

Một kỹ sư machine learning (học máy) với 5 năm kinh nghiệm từng chia sẻ rằng anh nhận được 3 lời mời từ Google, Meta và một startup AI tại Singapore chỉ trong vòng 6 tháng, với mức lương đề nghị từ 150.000 đến 300.000 USD mỗi năm, gấp hơn 5-7 lần mức lương hiện tại. Theo Báo cáo Lương & Thị trường tuyển dụng IT 2024-2025, tại Việt Nam, một kỹ sư AI mới ra trường có mức lương khởi điểm từ 12-20 triệu đồng mỗi tháng. Với 3-5 năm kinh nghiệm, con số này tăng lên 30-50 triệu đồng, tương đương 1.200-2.000 USD. Những người có 5-8 năm kinh nghiệm có thể nhận 40-60 triệu đồng.

Trong khi đó, mức đãi ngộ dành cho kỹ sư AI tại các tập đoàn công nghệ hàng đầu rất cao: Google trả trung bình khoảng 250.000 USD/năm; OpenAI từ 145.000 đến 530.000 USD, thậm chí có gói thu nhập lên tới hàng triệu USD với chuyên gia hàng đầu. Netflix, xAI, Meta hay Amazon cũng chi trả phổ biến từ 200.000 đến 500.000 USD cho các vị trí AI giàu kinh nghiệm.

Song, cuộc đua thu hút nhân tài không còn là bài toán riêng của các quốc gia đang phát triển, mà đã trở thành thách thức toàn cầu, ngay cả với những nền kinh tế hàng đầu, trong bối cảnh dòng chảy nhân lực ngày càng luân chuyển theo các đãi ngộ ngày một cao hơn. Các chuyên gia nhận định, nguyên nhân cốt lõi khiến nhân tài AI Việt Nam lựa chọn làm việc ở nước ngoài nằm ở khoảng cách lớn về đãi ngộ toàn diện, bao gồm không chỉ mức lương mà còn cơ hội phát triển nghề nghiệp, môi trường làm việc, nghiên cứu hiện đại và khả năng tiếp cận các dự án quy mô toàn cầu. Sự chênh lệch này không đơn thuần là bài toán thu nhập, mà phản ánh khác biệt sâu sắc về hệ sinh thái nuôi dưỡng và phát triển nhân tài. Đơn cử, tại Việt Nam, các phòng lab (thí nghiệm) của trường đại học thường thiếu thốn về cơ sở vật chất. Thí dụ, GPU (bộ xử lý đồ họa) và TPU (bộ xử lý tensor, vi mạch chuyên dụng do Google phát triển), đều là những thiết bị cần thiết cho nghiên cứu học sâu, có giá rất đắt và không phải trường nào cũng đủ khả năng trang bị. Hay chi phí sử dụng cloud computing (điện toán đám mây) cho nghiên cứu cũng là gánh nặng lớn. Hiện tại, chỉ có khoảng 30% cơ sở giáo dục nghề nghiệp trên cả nước có phòng lab đạt chuẩn.

Trong bối cảnh thế giới đang chạy đua AI với tốc độ chóng mặt, chúng ta không có nhiều thời gian để chần chừ. Vấn đề không chỉ là tầm nhìn, mà là tốc độ và năng lực xây dựng đội ngũ nhân tài đủ sức hiện thực hóa tầm nhìn đó. Trong cuộc đua công nghệ, ai nắm giữ nhân lực giỏi sẽ chiếm ưu thế. Bởi vậy, việc phát triển nhân lực AI không đơn thuần là câu chuyện đào tạo từng cá nhân hay xây dựng lớp học, mà là nhiệm vụ chiến lược, cấp bách và lâu dài để Việt Nam không bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua toàn cầu.

Nguyễn Thanh Huy trình bày tại một hội thảo ở Đại học Carnegie Mellon (Mỹ). Ảnh | NVCC

“Chảy máu” chất xám gây ra nhiều hệ lụy từ thất thoát nguồn lực đầu tư cho giáo dục đến suy giảm năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi những nhân tài rời đi, việc phát triển công nghệ tiên tiến và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu trở nên khó khăn hơn. Đồng thời, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng bị chậm lại. Tuy nhiên, người Việt làm việc ở nước ngoài có thể đóng góp cho đất nước bằng chuyển giao công nghệ, kết nối đầu tư và tri thức. Hoặc học theo hướng tiếp cận mới “tuần hoàn trí tuệ” như nhiều nước trên thế giới, khuyến khích nhân tài ra nước ngoài tích lũy kinh nghiệm, rồi tạo điều kiện để họ quay về cống hiến khi đã trưởng thành.